خواص عناب؛ جوشانده عناب برای سرفه و خون

خواص گیاهان · 5 دقیقه مطالعه · ۱۰ مهر ۱۴۰۵

خواص عناب در طب سنتی برای سرفه و «صاف کردن خون»، طرز تهیه جوشانده عناب، مقدار مصرف، ارزش غذایی عناب تازه و احتیاط‌های مهم آن.

خواص عناب در طب سنتی ایران بیشتر با دو چیز شناخته می‌شود: نرم کردن سرفه و گلوی خشک، و آنچه قدما «تعدیل حرارت خون» می‌نامیدند. عناب تازه منبع خوبی از ویتامین C است و عناب خشک در جوشانده‌های زمستانی جایگاه ثابتی دارد. در این مقاله می‌خوانید این باورها از کجا آمده، جوشانده را چطور درست کنید و چه کسانی باید مراقب باشند.

عناب میوهٔ درختچه‌ای مقاوم است که در خراسان جنوبی، به‌ویژه بیرجند، فراوان کشت می‌شود. میوهٔ تازه‌اش سبز مایل به قهوه‌ای و ترد است و وقتی خشک می‌شود، رنگ قرمز تیره و طعم خرمایی پیدا می‌کند. اطلاعات سنتی بیشتر را در صفحهٔ عناب ببینید.

عناب در طب سنتی چه جایگاهی دارد؟

حکیمان ایرانی عناب را معتدل تا اندکی سرد و تر می‌دانستند. در مخزن‌الادویه آمده که عناب برای خشونت سینه و گلو و سرفه‌های گرم به کار می‌رفت و آن را در کنار سپستان و پنیرک در جوشانده‌های سینه می‌ریختند.

عبارت مشهور «عناب خون را صاف می‌کند» ریشه در همین طب مزاجی دارد. منظور قدما از «صفای خون» کاهش گرمی و غلظتی بود که به خون نسبت می‌دادند، نه اصطلاح امروزی رقیق‌کنندهٔ خون یا درمان کم‌خونی. این تفاوت مهم است تا انتظار غیرواقعی از عناب نداشته باشید.

ارزش غذایی عناب تازه

عناب تازه، برخلاف تصور عمومی، از نظر ویتامین C از پرتقال عقب نیست. طبق دادهٔ USDA، هر ۱۰۰ گرم عناب خام حدود ۶۹ میلی‌گرم ویتامین C دارد. در عناب خشک بخش زیادی از این ویتامین در اثر خشک شدن از بین می‌رود، اما قند و فیبر آن غلیظ‌تر می‌شود.

عناب تازه همچنین حدود ۲۵۰ میلی‌گرم پتاسیم و تقریباً ۷۹ کیلوکالری انرژی در هر ۱۰۰ گرم دارد. پس یک مشت عناب تازه در پاییز میان‌وعدهٔ سبک و مغذی است.

جوشانده عناب برای سرفه و گلو؛ طرز تهیه

جوشانده عناب ساده‌ترین شکل مصرف سنتی آن است. عناب خشک را کمی بشکنید یا با چاقو چند شکاف روی آن بدهید تا مواد لعابی و شیرینش بهتر در آب بیاید.

1. ۱۰ تا ۱۲ دانه عناب خشک (حدود ۲۰ گرم) را بشویید و چند شکاف بدهید.
2. در قابلمهٔ کوچک با ۵۰۰ میلی‌لیتر آب بریزید.
3. بگذارید جوش بیاید، بعد شعله را کم کنید و ۱۵ دقیقه آرام بجوشد.
4. ۱۰ دقیقه با در بسته دم بکشد و صاف کنید.
5. ولرم و در دو نوبت در روز بنوشید؛ عناب پخته را هم می‌توان خورد.

برای سرفه‌های خشک، قدما عناب را با سپستان و گل ختمی ترکیب می‌کردند. این ترکیب بیشتر لعاب دارد و برای گلوی خشک حس نرمی می‌دهد. مقالهٔ سرفه خشک راهکارهای دیگر و علائم هشدار را توضیح داده است.

مقایسه عناب تازه و خشک

آیا عناب فشار خون یا کم‌خونی را درمان می‌کند؟

خیر. عناب نه داروی فشار خون است و نه منبع آهن قابل توجهی برای رفع کم‌خونی. پتاسیم عناب تازه در یک رژیم متعادل مفید است، اما هیچ خوراکی جای داروی تجویزی را نمی‌گیرد.

اگر کم‌خونی دارید، علت آن باید با آزمایش مشخص شود. برای آشنایی با علت‌ها و غذاهای مناسب، مقالهٔ کم‌خونی را بخوانید و عناب را فقط به عنوان بخشی از یک سبد غذایی متنوع ببینید.

بهترین زمان و مقدار مصرف عناب

عناب تازه را می‌توانید به عنوان میان‌وعده بخورید؛ حدود ۵۰ تا ۱۰۰ گرم کافی است. جوشانده را روزی یک تا دو فنجان و حداکثر یک تا دو هفته پشت سر هم بنوشید، سپس وقفه بدهید.

طب سنتی عناب را برای کسانی که معدهٔ سرد و ضعیف دارند سنگین می‌دانست و توصیه می‌کرد با کمی عسل یا مویز مصرف شود. اگر بعد از خوردن عناب احساس نفخ کردید، مقدار را کمتر کنید.

مضرات عناب و چه کسانی نباید مصرف کنند؟

عناب در مقدار غذایی بی‌خطر است. مشکل معمولاً از زیاده‌روی در عناب خشک یا مصرف همزمان با برخی داروها پیش می‌آید.

• زیاده‌روی ممکن است باعث نفخ و سنگینی معده شود.
• هستهٔ سفت عناب را به کودکان خردسال ندهید؛ خطر خفگی دارد.
• عناب خشک را در ظرف دربسته و جای خشک نگه دارید تا کپک نزند.

خرید و نگهداری عناب خشک؛ چه چیزی را نگاه کنیم؟

عناب خشک خوب رنگ قرمز تیرهٔ یکدست، پوست کمی چروک و گوشتی نرم و شیرین دارد. اگر دانه‌ها خیلی سفت و سبک‌اند، احتمالاً کهنه‌اند و لعاب کمتری در جوشانده می‌دهند. لکه‌های سفید پودری یا بوی ترشیدگی نشانهٔ کپک است و چنین عنابی را نباید مصرف کرد.

عناب را در شیشهٔ دربسته، دور از نور و رطوبت نگه دارید. در هوای مرطوب شمال بهتر است آن را در یخچال بگذارید. عناب تازه را هم حداکثر یک هفته در یخچال نگه دارید، چون زود نرم و ترش می‌شود.

پیش از جوشاندن، عناب خشک را با آب ولرم خوب بشویید. گردوغبار و بقایای خشک‌کردن در فضای باز روی پوست چروک آن می‌نشیند و شستن ساده بخش زیادی از آن را پاک می‌کند.

ترکیب‌های سنتی عناب در جوشانده‌های زمستانی

در خانه‌های قدیمی ایران، عناب کمتر تنها جوشانده می‌شد. رایج‌ترین ترکیب، عناب با سپستان و انجیر خشک برای سرفه بود؛ انجیر شیرینی و لعاب بیشتری می‌داد و سپستان بافت لزج جوشانده را بیشتر می‌کرد. برخی خانواده‌ها چند دانه مویز هم اضافه می‌کردند تا طعم ملایم‌تر شود.

اگر ترکیب درست می‌کنید، مقدار هر جزء را کم نگه دارید و از چهار گیاه بیشتر نریزید. جوشانده‌های شلوغ هم طعم تلخ‌تری پیدا می‌کنند و هم تشخیص اینکه کدام جزء به شما نمی‌سازد، سخت می‌شود. برای کودکان همان جوشاندهٔ سادهٔ عناب کم‌رنگ کافی است.