شش اصل ضروری سلامت در طب سنتی؛ ستهٔ ضروریه ساده

مفاهیم طب سنتی · 4 دقیقه مطالعه · ۱۷ مهر ۱۴۰۵

شش اصل ضروری سلامت در طب سنتی یعنی هوا، خوراک، خواب، حرکت، دفع و احوال نفسانی؛ توضیح ساده هر اصل با نکته‌های عملی و مقایسه با توصیه‌های امروزی.

شش اصل ضروری سلامت در طب سنتی که به آن «ستهٔ ضروریه» می‌گویند، شش عاملی است که حکیمان حفظ تندرستی را به آن‌ها وابسته می‌دانستند: هوا، خوردن و آشامیدن، حرکت و سکون، خواب و بیداری، دفع و نگه‌داشت مواد (احتباس و استفراغ) و احوال نفسانی. به باور آن‌ها، تعادل در این شش مورد مهم‌ترین راه پیشگیری از بیماری است.

جالب اینجاست که بیشتر این اصول با توصیه‌های امروزی سبک زندگی سالم هم‌خوانی دارد. در ادامه هر اصل را ساده توضیح می‌دهیم و برای هر کدام چند کار عملی و امروزی پیشنهاد می‌کنیم.

ستهٔ ضروریه یعنی چه و از کجا آمده؟

«سته» یعنی شش و «ضروریه» یعنی چیزهایی که انسان ناگزیر با آن‌ها سروکار دارد. این دسته‌بندی ریشه در طب یونانی دارد و در آثار حکیمان ایرانی مثل ابن‌سینا در کتاب قانون و بعدها در کتاب‌های حفظ‌الصحه به‌تفصیل آمده است. ایده این بود که بدن سالم را با مدیریت درست همین شش عامل سالم نگه داریم.

نکتهٔ مهم آن است که این شش اصل «پیشگیری» بودند نه درمان. حکیم ابتدا از بیمار دربارهٔ همین موارد می‌پرسید: کجا زندگی می‌کند، چه می‌خورد، چقدر می‌خوابد و چه نگرانی‌ای دارد.

جدول شش اصل و معادل امروزی آن‌ها

هوا؛ اولین و مهم‌ترین اصل

حکیمان هوا را نخستین اصل می‌دانستند چون دائماً وارد بدن می‌شود. هوای پاک، معتدل و بدون بوی بد را سالم می‌شمردند و خانه را بهتر می‌دانستند که آفتاب‌گیر و دارای جریان هوا باشد. امروز می‌دانیم آلودگی هوا بر قلب و ریه اثر دارد و این اصل قدیمی کاملاً به‌روز است.

خوردن و آشامیدن؛ مقدار و زمان مهم‌تر از نوع

در ستهٔ ضروریه، فقط «چه خوردن» مهم نبود؛ «چقدر» و «کی» هم اهمیت داشت. توصیهٔ مشهور این بود که تا اشتها واقعی نشده غذا نخورید و پیش از سیری کامل دست بکشید. همچنین غذای جدید را پیش از هضم غذای قبلی نخورید. دربارهٔ آب هم توصیه‌هایی وجود داشت که در مطلب آداب آب خوردن در طب سنتی آمده است.

حرکت و سکون؛ ورزش پیش از غذا

ورزش در طب سنتی برای تقویت هضم و دفع مواد زائد لازم بود و بهترین زمانش را پیش از غذا و با معدهٔ نسبتاً خالی می‌دانستند. سکون، یعنی استراحت، هم بخشی از همین اصل بود. توصیهٔ امروزی سازمان جهانی بهداشت هم فعالیت منظم را برای همهٔ سنین لازم می‌داند.

برای کودکان این عدد معادل میانگین ۶۰ دقیقه در روز است. جزئیات نگاه سنتی به ورزش را در ورزش از نگاه طب سنتی بخوانید.

خواب و بیداری؛ شب برای خواب است

حکیمان خواب شب را بر خواب روز ترجیح می‌دادند و خواب بلافاصله بعد از غذای سنگین را نکوهش می‌کردند. خواب کم را باعث خشکی و ضعف و خواب زیاد را باعث سستی و سنگینی می‌دانستند. پزشکی امروز هم برای هر سن مدت مشخصی خواب توصیه می‌کند.

اگر با وجود خواب کافی خسته‌اید یا خواب‌تان مدام قطع می‌شود، مطلب بی‌خوابی را ببینید و در صورت ادامه با پزشک مشورت کنید. آداب سنتی خواب هم در آداب خواب در طب سنتی آمده است.

احتباس و استفراغ؛ دفع درست مواد

«استفراغ» در اصطلاح این اصل فقط به معنای بالا آوردن نیست، بلکه به هر نوع دفع و خروج مواد از بدن گفته می‌شد؛ مثل ادرار، مدفوع و عرق. «احتباس» یعنی نگه‌داشتن. سلامت در تعادل این دو بود: نه یبوست و نه اسهال، نه تعریق زیاد و نه عرق نکردن. امروز این اصل را در قالب آب کافی، فیبر غذایی و فعالیت بدنی دنبال می‌کنیم.

احوال نفسانی؛ اثر غم و شادی بر بدن

حکیمان باور داشتند غم، ترس و خشم طولانی بدن را بیمار می‌کند و شادی معتدل آن را تقویت می‌کند. آن‌ها برای بیمار موسیقی، هم‌نشینی با دوستان و گشت‌وگذار در باغ را توصیه می‌کردند. امروز رابطهٔ استرس مزمن با خواب، گوارش و فشار خون موضوع پژوهش‌های فراوان است.

از کجا شروع کنیم؟

1. یک هفته ساعت خواب و بیدار شدنتان را ثابت کنید.
2. وعدهٔ شام را سبک‌تر و دست‌کم دو تا سه ساعت پیش از خواب بخورید.
3. روزانه یک پیاده‌روی کوتاه در هوای آزاد داشته باشید.
4. آب را در طول روز پخش کنید و منتظر تشنگی شدید نمانید.
5. هر روز زمانی کوتاه برای گفت‌وگو، دعا یا آرامش ذهنی بگذارید.

لازم نیست همه را یک‌جا تغییر دهید. طب سنتی هم تغییر تدریجی را توصیه می‌کرد و عادت ناگهانی را برای بدن سخت می‌دانست.

برای جزئیات هر اصل، مطالب آداب خواب در طب سنتی، غذاهای گرم و صفحهٔ دربارهٔ روش تهیهٔ مطالب را هم ببینید.