خواص شیرینبیان؛ معده، سرفه و اثر بر فشار خون
خواص گیاهان · 5 دقیقه مطالعه · ۱۲ مهر ۱۴۰۵
خواص شیرینبیان برای معده و سرفه، طرز تهیه دمنوش ریشه، حداکثر مدت مصرف و چرا شیرینبیان میتواند فشار خون را بالا ببرد و پتاسیم را کم کند.
خواص شیرینبیان بیشتر در دو زمینه شناخته شده است: تسکین سرفه و گلوی خشک، و کمک به معده‌ای که سوزش و ناراحتی دارد. اما شیرینبیان از معدود گیاهانی است که مصرف طولانی آن میتواند فشار خون را بالا ببرد و پتاسیم بدن را کم کند. پس این مقاله هم دربارهٔ فواید است و هم دربارهٔ مرزهای روشن مصرف.
ریشهٔ شیرینبیان طعمی بسیار شیرین دارد که از ترکیبی به نام گلیسیریزین می‌آید؛ این ماده چندین برابر شکر شیرین است. همین ماده هم عامل بخشی از اثرات مفید و هم عامل عوارض آن است. مشخصات سنتی را در صفحهٔ شیرینبیان هم می‌توانید ببینید.
شیرینبیان در طب سنتی ایران
در کتاب‌های طب سنتی از شیرینبیان با نام «اصل‌السوس» یاد شده است. حکیمان آن را معتدل مایل به گرمی میدانستند و برای خشونت سینه، سرفه، گرفتگی صدا و سوزش معده تجویز می‌کردند. ربّ‌السوس، یعنی عصارهٔ غلیظ‌شدهٔ ریشه، شکل رایج دیگری از آن بود.
قدما شیرینبیان را در جوشانده‌های سینه با زوفا و عناب ترکیب می‌کردند و آن را «مُصلح» داروهای تند میدانستند؛ یعنی چیزی که تندی و تلخی نسخه را ملایم می‌کند.
شیرینبیان برای معده؛ چه می‌دانیم؟
برخی پژوهشها نشان دادهاند ترکیبات شیرینبیان ممکن است به محافظت از لایهٔ مخاطی معده کمک کنند. به همین دلیل در برخی کشورها فرآورده‌ای به نام «شیرینبیان بدون گلیسیریزین» (DGL) برای ناراحتی معده فروخته میشود که عارضهٔ فشار خون ندارد یا بسیار کمتر دارد.
دمنوش خانگی ریشهٔ شیرینبیان گلیسیریزین دارد. پس اگر برای سوزش معده یا رفلاکس معده از آن استفاده می‌کنید، مصرف را کوتاه‌مدت نگه دارید. زخم معده، سوزش مداوم و مدفوع سیاه نیاز به بررسی پزشک دارد و شیرینبیان جایگزین درمان نیست.
شیرینبیان برای سرفه و گلو
طعم شیرین و بافت نرم دمنوش شیرینبیان روی گلو حس پوشاننده‌ای دارد. به همین دلیل در بسیاری از شربت‌ها و قرص‌های مکیدنی گیاهی سرفه دیده میشود. در طب سنتی آن را برای سرفه‌های خشک و خشونت حنجره مناسب میدانستند.
یک ترکیب ساده برای گلو، دمنوش کمرنگ شیرینبیان با کمی آویشن است. برای سرفه‌ای که بیش از سه هفته طول کشیده یا با تب و تنگی نفس همراه است، مقالهٔ سرفه مزمن را بخوانید و حتماً معاینه شوید.
طرز تهیه دمنوش شیرینبیان
- ۲ تا ۳ گرم ریشهٔ خردشدهٔ شیرینبیان (حدود یک قاشق چای‌خوری) بردارید.
- آن را در ۲۵۰ میلی‌لیتر آب بریزید.
- ۵ دقیقه آرام بجوشانید تا مواد ریشه در آب بیاید.
- ۱۰ دقیقه با در بسته دم بکشد، سپس صاف کنید.
- روزی یک فنجان، حداکثر یک هفته پشت سر هم، بنوشید.
جدول داده‌های نمودار
| مورد | مقدار (دقیقه) |
|---|---|
| جوشیدن آرام | ۵ |
| دم کشیدن | ۱۰ |
| خنک شدن تا ولرم | ۵ |
منبع: دستور پیشنهادی همین مقاله بر پایهٔ روش سنتی دم‌کردن
دمنوش را شیرین نکنید؛ خود ریشه به‌اندازهٔ کافی شیرین است. اگر آن را غلیظ‌تر یا بیشتر از یک فنجان در روز بنوشید، دریافت گلیسیریزین هم بالا می‌رود.
شیرینبیان و فشار خون؛ چرا مهم است؟
گلیسیریزین روی آنزیمی در کلیه اثر می‌گذارد که تعادل سدیم و پتاسیم را کنترل می‌کند. نتیجهٔ مصرف زیاد یا طولانی میتواند احتباس آب و نمک، افزایش فشار خون، ورم پا و کاهش پتاسیم خون باشد. این اثر در منابع علمی به خوبی شناخته شده و موضوعی حاشیه‌ای نیست.
این عارضه به مقدار و مدت مصرف بستگی دارد و در افراد حساس با مقدار کمتری هم دیده میشود. اگر فشار خون بالا دارید، شیرینبیان خوراکی، ربّ‌السوس و آب‌نبات‌های شیرینبیان واقعی را کنار بگذارید.
جدول داده‌های نمودار
| مورد | مقدار (روز) |
|---|---|
| دمنوش کمرنگ روزی یک فنجان | ۷ |
| مکیدن تکهٔ کوچک ریشه | ۳ |
منبع: دستور پیشنهادی همین مقاله، رویکرد محتاطانه
چه کسانی نباید شیرینبیان مصرف کنند؟
| وضعیت | توصیه | دلیل |
|---|---|---|
| فرد سالم، مصرف کوتاه | حداکثر یک هفته، یک فنجان در روز | دریافت محدود گلیسیریزین |
| فشار خون بالا | مصرف نشود | احتمال افزایش فشار |
| بارداری و شیردهی | مصرف نشود | نگرانی ایمنی برای جنین و نوزاد |
| مصرف داروی ادرارآور | مصرف نشود | خطر افت پتاسیم |
| کودکان | فقط با نظر پزشک | حساسیت بیشتر به عوارض |
مقایسه شیرینبیان با گزینه‌های دیگر برای گلو
اگر فشار خون دارید و دنبال نوشیدنی آرام‌بخش برای گلو هستید، دمنوش گل ختمی، عناب یا بابونه گزینه‌های ملایم‌تری هستند که این عارضه را ندارند. عسل هم برای بزرگسالان و کودکان بالای یک سال انتخاب رایجی برای سرفه است.
نکتهٔ آخر: بسیاری از آب‌نبات‌های «شیرینبیان» فقط طعم‌دهندهٔ رازیانه یا انیسون دارند و شیرینبیان واقعی ندارند. برچسب را بخوانید؛ اگر عصارهٔ واقعی شیرینبیان دارند، همان احتیاط‌ها دربارهٔ آن‌ها هم صدق می‌کند.
علائم مصرف زیاد شیرینبیان را بشناسید
عوارض شیرینبیان معمولاً آرام و بی‌سروصدا شروع میشود و خیلی‌ها آن را به گیاه ربط نمی‌دهند. ورم مچ پا، سردرد تازه، احساس خستگی و ضعف عضلات، و افزایش فشار خون در اندازه‌گیری خانگی از نشانه‌های رایج است.
در موارد شدیدتر، افت پتاسیم میتواند باعث گرفتگی عضلات، بی‌حالی شدید و بی‌نظمی ضربان قلب شود. این وضعیت در کسانی که هم‌زمان داروی ادرارآور مصرف می‌کنند یا روزانه مقدار زیادی آب‌نبات و نوشیدنی شیرینبیان واقعی می‌خورند، بیشتر گزارش شده است.
- ورم پا یا پف صورت بعد از چند روز مصرف
- بالا رفتن فشار خون نسبت به حالت همیشگی
- ضعف و گرفتگی عضلات بدون دلیل روشن
- تپش قلب یا احساس نامنظم بودن ضربان
اگر هر یک از این علائم را داشتید، اول مصرف را قطع کنید و بعد به پزشک بگویید چقدر و چه مدت شیرینبیان خورده‌اید. آزمایش سادهٔ پتاسیم خون و اندازه‌گیری فشار معمولاً تصویر را روشن می‌کند.
شیرینبیان در خوراکی‌ها و نوشیدنی‌های آماده
عصارهٔ شیرینبیان در برخی نوشابه‌های گیاهی، شربت‌های سنتی، آدامس‌ها و حتی بعضی تنباکوهای معطر استفاده میشود. کسی که فکر می‌کند فقط گاهی یک فنجان دمنوش می‌خورد، ممکن است از چند منبع دیگر هم گلیسیریزین دریافت کند. برچسب محصول را بخوانید و دنبال عبارت‌هایی مثل «عصارهٔ ریشهٔ شیرینبیان» یا «گلیسیریزین» بگردید.
ریشهٔ شیرینبیان را هم از عطاری معتبر بخرید و در ظرف دربسته و جای خشک نگه دارید. ریشهٔ خوب رنگ زرد مایل به قهوه‌ای، بوی ملایم و طعم شیرین روشن دارد؛ ریشهٔ کپک‌زده یا نم‌کشیده را دور بریزید. اگر برای کودک یا سالمند خرید می‌کنید، پیش از هر مصرفی با پزشک خانواده هماهنگ کنید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا شیرینبیان فشار خون را بالا میبرد؟
بله، مصرف زیاد یا طولانی شیرینبیان حاوی گلیسیریزین میتواند فشار خون را بالا ببرد و پتاسیم را کم کند. افراد مبتلا به فشار خون بالا باید از آن پرهیز کنند.
شیرینبیان برای زخم معده خوب است؟
برخی پژوهشها اثر محافظتی ترکیبات آن بر مخاط معده را نشان دادهاند، اما زخم معده بیماری جدی است و باید زیر نظر پزشک درمان شود. شیرینبیان جایگزین داروی زخم معده نیست.
شیرینبیان را چند روز میشود مصرف کرد؟
برای فرد سالم، دمنوش کمرنگ روزی یک فنجان تا حدود یک هفته محتاطانه است. بعد از آن مصرف را قطع کنید و وقفه بدهید.
آیا شیرینبیان در بارداری مجاز است؟
خیر، مصرف خوراکی شیرینبیان در بارداری توصیه نمیشود. برای سرفه یا ناراحتی معده در بارداری با پزشک یا ماما مشورت کنید.
شیرینبیان گرم است یا سرد؟
در طب سنتی شیرینبیان را معتدل مایل به گرمی و تر میدانستند. به همین دلیل آن را برای خشکی سینه و گلو مناسب میشمردند.
منابع این مطلب
- مخزن‌الادویه، محمدحسین عقیلی خراسانی — مدخل اصل‌السوس
- قانون در طب، ابن‌سینا — کتاب دوم، ادویهٔ مفرده، سوس
- منابع داروشناسی عمومی دربارهٔ گلیسیریزین — اثر بر فشار خون و پتاسیم