خواص پونه؛ نفخ، سرماخوردگی و ممنوعیت در بارداری
خواص گیاهان · 5 دقیقه مطالعه · ۱۱ مهر ۱۴۰۵
خواص پونه برای نفخ و سرماخوردگی، طرز دم‌کردن دمنوش پونه و مصرف در غذا، و اینکه چرا پونه و بهویژه روغن آن در بارداری مطلقاً ممنوع است.
خواص پونه در طب سنتی بیشتر به گوارش و سرماخوردگی مربوط است: پونه را گرم و خشک می‌دانستند و برای نفخ، سنگینی معده و گرفتگی بینی به کار می‌بردند. اما پونه یک خط قرمز جدی دارد؛ مصرف دارویی آن در بارداری ممنوع است و روغن پونه حتی در مقدار کم سمی است. این مقاله هر دو طرف را روشن می‌کند.
پونه گیاهی از خانوادهٔ نعناست که کنار جوی‌ها و زمین‌های مرطوب می‌روید. عطرش تندتر از نعناست و در آش، دوغ و ماست‌خیار ایرانی جای ثابتی دارد. مشخصات سنتی آن را در صفحهٔ پونه و گونهٔ نزدیکش را در پونه‌سای ببینید.
پونه برای نفخ و گوارش
قدما پونه را «محلل ریاح» می‌دانستند؛ یعنی گیاهی که بادهای شکم را پراکنده می‌کند. به همین دلیل در غذاهای سنگین و نفاخ مثل آش رشته، بادمجان و حبوبات از پونهٔ خشک استفاده می‌شد.
مصرف غذایی، یعنی یک قاشق پونهٔ خشک روی آش یا در دوغ، برای بیشتر آدم‌ها بی‌خطر است و ساده‌ترین راه بهره بردن از عطر گوارشی آن است. اگر نفخ دائمی دارید، مقالهٔ درمان خانگی نفخ علت‌ها و راه‌های دیگر را توضیح داده است.
پونه برای سرماخوردگی و گرفتگی بینی
بوی تند پونه بخشی از آن حس «باز شدن» بینی را می‌سازد. در طب سنتی دمنوش پونه یا بخور ملایم آن را برای زکام و سرماخوردگی‌های سرد و بلغمی به کار می‌بردند.
پونه سرماخوردگی را درمان نمی‌کند؛ سرماخوردگی ویروسی معمولاً در یک هفته تا ده روز خودبه‌خود خوب می‌شود. دمنوش گرم پونه فقط ممکن است حس بهتری بدهد. برای راهکارهای مطمئن‌تر، مقالهٔ درمان خانگی سرماخوردگی را بخوانید.
طرز تهیه دمنوش پونه
- یک قاشق چای‌خوری (حدود ۱ گرم) پونهٔ خشک یا ۳ تا ۴ شاخهٔ تازه بردارید.
- یک لیوان (۲۰۰ میلی‌لیتر) آبی که تازه از جوش افتاده، حدود ۹۰ درجه، روی آن بریزید.
- ۵ تا ۷ دقیقه با در بسته دم بکشد تا روغن‌های معطر هدر نرود.
- صاف کنید و ولرم بنوشید؛ روزی حداکثر دو فنجان.
- بیشتر از یک هفته پشت سر هم ننوشید.
جدول داده‌های نمودار
| مورد | مقدار (مقدار) |
|---|---|
| پونهٔ خشک (گرم) | ۱ |
| زمان دم (دقیقه) | ۶ |
| حداکثر فنجان در روز | ۲ |
منبع: دستور پیشنهادی همین مقاله بر پایهٔ روش سنتی دم‌کردن
دمنوش پونه را می‌توانید با کمی نعنا یا زنجبیل ترکیب کنید. غلیظ‌تر کردن دمنوش فایدهٔ بیشتری ندارد و فقط دریافت ترکیبات روغنی را بالا می‌برد.
چرا پونه در بارداری ممنوع است؟
روغن فرار پونه، بهویژه در گونهٔ اروپایی آن (پونهٔ اروپایی یا pennyroyal)، ترکیبی به نام پولگون دارد که برای کبد سمی است. در طب قدیم برخی از پونه برای «راندن حیض» و سقط استفاده می‌کردند و گزارش‌های مسمومیت شدید و مرگ با روغن پونه در منابع پزشکی ثبت شده است.
حتی قدمای طب ایرانی هم پونه را برای زن باردار نامناسب می‌دانستند. امروز توصیه روشن است: در بارداری دمنوش، جوشانده، قرص و روغن پونه را مصرف نکنید. مقدار بسیار کم پونهٔ خشک در غذا معمولاً مشکلی نمی‌سازد، اما اگر نگران هستید، آن را هم حذف کنید.
مقایسه پونه با نعنا و پونه‌سای
| ویژگی | پونه | نعنا | پونه‌سای |
|---|---|---|---|
| طعم و عطر | تند و گرم | خنک و ملایم | تند و کوهی |
| طبع سنتی | گرم و خشک | گرم و خشک ملایم | گرم و خشک |
| کاربرد رایج | آش و دوغ، نفخ | دمنوش، سالاد | دمنوش و ادویه |
| در بارداری | مصرف دارویی ممنوع | در حد غذایی مجاز | مصرف دارویی نشود |
استفاده از پونه در آشپزی ایرانی
بهترین و امن‌ترین شکل مصرف پونه، در غذاست. پونهٔ خشک را کف دست بمالید تا عطرش آزاد شود و در پایان پخت به آش یا روی ماست و خیار اضافه کنید. حرارت طولانی عطرش را از بین می‌برد.
جدول داده‌های نمودار
| مورد | مقدار (گرم) |
|---|---|
| پونهٔ خشک | ۱ |
| نعنای خشک | ۲ |
| گل‌محمدی خشک | ۱ |
منبع: دستور پیشنهادی همین مقاله
این ترکیب برای یک لیوان بزرگ دوغ است. پونه را کمتر از نعنا بریزید چون عطرش غالب می‌شود.
مضرات پونه در مصرف زیاد
- مصرف دمنوش غلیظ و طولانی ممکن است باعث سوزش معده و تهوع شود.
- در افراد مستعد، سردرد یا سرگیجه گزارش شده است.
- پونه را با روغن‌های معطر یا قطره‌های گیاهی غلیظ اشتباه نگیرید؛ آن‌ها برای خوردن نیستند.
بخور پونه برای گرفتگی بینی؛ روش امن
بخور پونه یکی از روش‌های سنتی برای سرماخوردگی بود. یک قاشق غذاخوری پونهٔ خشک را در کاسه‌ای آب داغ بریزید، صورت را با فاصلهٔ مناسب نگه دارید و چند دقیقه بخار را آرام نفس بکشید. صورت را خیلی نزدیک نبرید تا بخار داغ پوست یا چشم را نسوزاند.
برای بخور هرگز روغن پونه به آب اضافه نکنید. بخور را برای کودکان خردسال انجام ندهید، چون هم خطر سوختگی با آب داغ دارد و هم بوی تند روغن‌های معطر ممکن است راه هوایی کودک را تحریک کند. افراد مبتلا به آسم هم باید با احتیاط و فقط اگر قبلاً تحمل کرده‌اند از بخور استفاده کنند.
پونهٔ خشک را چطور بخریم و نگه داریم؟
پونهٔ خشک خوب رنگ سبز مایل به خاکستری دارد و وقتی آن را کف دست می‌مالید، عطر تند و تازه‌ای آزاد می‌شود. پونه‌ای که قهوه‌ای شده یا بوی کهنگی و نم می‌دهد، هم عطرش رفته و هم ممکن است کپک زده باشد.
پونه را در ظرف شیشه‌ای دربسته، دور از نور مستقیم و گرمای اجاق نگه دارید. معمولاً تا حدود یک سال عطر قابل قبولی دارد. پونهٔ تازه را هم می‌توانید مثل نعنا بشویید، در سایه خشک کنید و بعد خرد کنید؛ خشک کردن زیر آفتاب تند رنگ و عطرش را کم می‌کند.
اگر پونه را از طبیعت می‌چینید، مطمئن شوید کنار جوی آلوده یا زمین سم‌پاشی‌شده نروییده است. شناسایی درست گیاه هم مهم است؛ اگر مطمئن نیستید، پونهٔ بسته‌بندی‌شده از عطاری معتبر بخرید.
یک نکتهٔ دیگر دربارهٔ عرق‌ها: «عرق پونه» که در عطاری‌ها فروخته می‌شود، با روغن غلیظ پونه فرق دارد و مقدار ترکیبات فرار آن بسیار کمتر است. با این حال عرق پونه هم در بارداری و برای نوزادان توصیه نمی‌شود و بزرگسالان هم بهتر است بیش از چند قاشق در روز و به مدت طولانی ننوشند. عرق باید از تولیدکنندهٔ معتبر و با تاریخ مصرف مشخص باشد.
پرسش‌های پرتکرار
آیا پونه در بارداری ضرر دارد؟
بله، مصرف دارویی پونه، بهویژه دمنوش غلیظ و روغن آن، در بارداری ممنوع است چون ممکن است به انقباض رحم و آسیب کبدی منجر شود. برای نفخ بارداری با پزشک یا ماما مشورت کنید.
دمنوش پونه را چند بار در روز بنوشیم؟
برای بزرگسال سالم، حداکثر دو فنجان کمرنگ در روز و نه بیشتر از یک هفته پشت سر هم. بعد از آن وقفه بدهید.
پونه با نعنا چه فرقی دارد؟
هر دو از یک خانوادهاند، اما پونه عطر تندتر و ترکیبات روغنی قویتری دارد. نعنا برای مصرف روزمره و کودکان ملایمتر است.
آیا پونه برای کودکان مناسب است؟
مقدار کم پونهٔ خشک در غذای خانوادگی مشکلی ندارد، اما دمنوش پونه و بهویژه روغن آن را به کودکان ندهید. برای نفخ کودک از پزشک اطفال بپرسید.
منابع این مطلب
- مخزن‌الادویه، محمدحسین عقیلی خراسانی — مدخل فودنج
- تحفة المؤمنین، محمد مؤمن حسینی — مدخل فودنج نهری
- منابع سم‌شناسی عمومی — مسمومیت با روغن پونه اروپایی (پولگون)