دمنوش اسطوخودوس؛ طرز تهیه، مقدار مصرف و ترکیب‌ها

دمنوش و نوشیدنی · 5 دقیقه مطالعه · ۷ مهر ۱۴۰۵

دمنوش اسطوخودوس را چطور دم کنیم؟ مقدار مجاز در روز، ترکیب با بادرنجبویه برای آرامش، طعم، زمان مصرف و چه کسانی نباید بنوشند.

دمنوش اسطوخودوس نوشیدنی معطر و کمی تلخی است که با دم کردن حدود یک قاشق چای‌خوری گل خشک در یک لیوان آب داغ به مدت ۵ تا ۷ دقیقه آماده می‌شود. در طب سنتی ایران از آن برای سبک شدن ذهن و آرامش بعد از روزهای پرتنش استفاده می‌شد و امروز هم بیشتر به‌عنوان دمنوش عصرگاهی شناخته می‌شود. نکتهٔ اصلی، کم‌رنگ دم کردن آن است؛ اسطوخودوس پررنگ تلخ و صابونی می‌شود.

اسطوخودوس چیست و چرا دمنوشش این‌قدر محبوب است؟

آنچه در عطاری‌ها با نام اسطوخودوس فروخته می‌شود معمولاً سرشاخه و گل خشک‌شدهٔ گیاهی از خانوادهٔ نعناییان است. در منابع کهن مثل مخزن‌الادویه، اسطوخودوس را گرم و خشک دانسته‌اند و آن را «جاروی دماغ» نامیده‌اند؛ یعنی گیاهی که به باور حکما رطوبت و سنگینی را از سر دور می‌کند. برای آشنایی کامل با خود گیاه، صفحهٔ اسطوخودوس را ببینید.

محبوبیت امروزی دمنوش اسطوخودوس بیشتر به عطر آن برمی‌گردد. بوی ملایم و گلی آن برای خیلی‌ها حس آرامش می‌آورد و به همین دلیل در شب‌هایی که ذهن شلوغ است سراغش می‌روند. برخی پژوهش‌ها دربارهٔ رایحهٔ اسطوخودوس و اثر آن بر اضطراب خفیف انجام شده، اما این دمنوش جایگزین درمان اختلال اضطراب یا بی‌خوابی مزمن نیست.

طرز تهیه دمنوش اسطوخودوس قدم‌به‌قدم

برای یک لیوان ۲۵۰ میلی‌لیتری، یک قاشق چای‌خوری سرخالی (حدود ۱ تا ۱.۵ گرم) گل خشک کافی است. اگر اولین بار است می‌نوشید، با نصف این مقدار شروع کنید تا طعم آن دستتان بیاید.

1. آب را بجوشانید و یکی دو دقیقه صبر کنید تا دمایش به حدود ۹۰ درجه برسد.
2. گل اسطوخودوس را در قوری یا صافی داخل لیوان بریزید.
3. آب را روی آن بریزید و درِ ظرف را حتماً ببندید تا روغن‌های معطر فرار نکنند.
4. ۵ تا ۷ دقیقه صبر کنید؛ بیشتر از ۱۰ دقیقه طعم را تلخ و گس می‌کند.
5. صاف کنید و در صورت تمایل کمی عسل یا یک حبه نبات اضافه کنید.

جوشاندن اسطوخودوس روی شعله پیشنهاد نمی‌شود. جوشیدن، عطر گل را از بین می‌برد و مواد تلخ بیشتری وارد آب می‌کند. دم کردن ساده در آب داغ بهترین نتیجه را می‌دهد.

مقدار مصرف مجاز دمنوش اسطوخودوس در روز

برای بزرگسالان سالم، یک تا دو لیوان کم‌رنگ در روز مقدار معقولی است. بهتر است آن را هر روز و برای ماه‌ها پشت‌سرهم ننوشید؛ مصرف چند هفته‌ای و بعد استراحت، روش محتاطانه‌تری است.

زمان مناسب نوشیدن، عصر یا یکی دو ساعت پیش از خواب است. نوشیدن آن با معدهٔ کاملاً خالی برای بعضی افراد کمی دل‌آشوبه می‌آورد، پس بعد از یک وعدهٔ سبک بهتر است.

ترکیب اسطوخودوس با بادرنجبویه برای آرامش

اسطوخودوس به‌تنهایی عطر تندی دارد. ترکیبش با بادرنجبویه که طعم لیمویی و ملایمی دارد، دمنوشی متعادل‌تر و خوش‌خوراک‌تر می‌سازد. در طب سنتی هر دو گیاه برای شادی دل و سبکی خاطر به کار می‌رفتند.

نسبت پیشنهادی یک سهم اسطوخودوس به دو سهم بادرنجبویه است. با این نسبت، عطر گلی اسطوخودوس حس می‌شود ولی بر طعم غلبه نمی‌کند. اگر به دنبال دمنوش شب هستید، مطلب بهترین دمنوش برای خواب را هم بخوانید.

ترکیب‌های دیگر که امتحانش ارزش دارد

• اسطوخودوس و گل گاوزبان: رنگ بنفش زیبا و طعم ملایم‌تر.
• اسطوخودوس و بابونه: عطر گلی دوگانه برای عصرهای آرام.
• اسطوخودوس و پوست پرتقال خشک: تلخی را می‌پوشاند و عطر مرکباتی می‌دهد.
• اسطوخودوس و نبات: ساده‌ترین راه برای ملایم کردن طعم.

طعم دمنوش اسطوخودوس چگونه است و چطور بهترش کنیم؟

بسیاری از کسانی که بار اول دمنوش اسطوخودوس می‌نوشند می‌گویند «مزهٔ عطر» یا «مزهٔ صابون» می‌دهد. این احساس معمولاً نتیجهٔ مقدار زیاد گل یا دم کشیدن طولانی است. با نصف کردن مقدار و کوتاه کردن زمان، طعم گلی و دلپذیر می‌شود.

کیفیت گل هم اهمیت دارد. گل تازه‌خشک رنگ بنفش خاکستری و عطر زنده دارد؛ گل کهنه قهوه‌ای و بی‌بوست. اسطوخودوس را در ظرف دربسته، دور از نور و رطوبت نگه دارید و بیشتر از یک سال انبار نکنید.

هنگام خرید به رنگ و بوی گل دقت کنید. اسطوخودوس خوب وقتی بین انگشتان مالیده می‌شود عطری تند و تمیز آزاد می‌کند و ساقهٔ چوبی و خاک زیادی ندارد. اگر بسته‌بندی بوی نم یا کپک می‌دهد یا لکه‌های سفید روی گل‌ها دیده می‌شود، آن را مصرف نکنید، چون گیاه کپک‌زده می‌تواند برای دستگاه گوارش و تنفس مشکل‌ساز باشد.

مضرات دمنوش اسطوخودوس و چه کسانی نباید بنوشند؟

اسطوخودوس در مقدار معمول دمنوش برای بیشتر بزرگسالان کم‌خطر است، ولی بی‌خطر مطلق نیست. در برخی افراد سردرد، دل‌پیچه یا حساسیت پوستی گزارش شده است. طبع گرم آن هم ممکن است برای افراد گرم‌مزاج در تابستان باعث تشنگی یا خشکی دهان شود.

اگر اضطراب یا بی‌خوابی بیش از چند هفته ادامه دارد، کار روزانه را مختل کرده یا با تپش قلب و افکار آزاردهنده همراه است، دمنوش راه‌حل نیست. در این حالت مراجعه به پزشک ضروری است و دمنوش فقط می‌تواند در کنار درمان پزشک، نه جایگزین آن، به آرامش شما کمک کند. برای آشنایی با نگاه طب سنتی به این حالت‌ها صفحهٔ غم و اندوه را ببینید.

دمنوش اسطوخودوس یا چای؟ مقایسهٔ کوتاه

دمنوش اسطوخودوس کافئین ندارد، در حالی که یک لیوان چای سیاه حدود ۴۰ تا ۵۰ میلی‌گرم کافئین دارد. به همین دلیل برای عصر و شب انتخاب بهتری است. در عوض چای طعم آشناتری دارد و برای صبح مناسب‌تر است.

یک راه میانه این است که صبح چای کم‌رنگ بنوشید و از عصر به بعد سراغ دمنوش‌های بدون کافئین مثل اسطوخودوس و بادرنجبویه بروید. این جابه‌جایی ساده برای خیلی‌ها کیفیت خواب را بهتر می‌کند. برای راه‌های دیگر کنار آمدن با فشار روزانه، مطلب راه‌های کاهش استرس را بخوانید.